Kelime defteri mi, kelime kartı mı, uygulama mı?

Üç yöntem de aynı işi yapmaya çalışır: kelimeyi görmek, anlamını hatırlamaya çalışmak ve zamanında tekrar etmek. Aralarındaki fark, bu işin ne kadarını senin yerine yaptıkları ve sana ne kadar zaman kazandırdıkları. Bu yazıda üç yöntemi aynı sekiz ölçütle karşılaştırdık, her birinin en iyi kullanım biçimini anlattık ve hangi durumda hangisini seçmen gerektiğini bir karar tablosuyla özetledik.

Bir kelime öğrenme yöntemini iyi yapan nedir?

Kelime defteri, kart ya da uygulama arasında seçim yapmadan önce, kelime öğrenmeyi gerçekten neyin etkilediğine bakmak gerekir. Bellek araştırmaları iki ilkeyi açıkça öne çıkarıyor: kendini sınamak (cevaba bakmadan önce hatırlamaya çalışmak) ve aralıklı tekrar (tekrarları giderek açılan aralıklara yaymak). Bir yöntem bu iki ilkeyi ne kadar kolay uygulatıyorsa, o kadar işe yarar. İki ilkenin ayrıntısını kelime ezberleme yöntemleri yazımızda anlattık.

Bunlara dil öğrenmeye özgü üç ölçüt daha eklenir: kelimenin sesini duyabilmek, onu bir örnek cümle içinde görebilmek ve bunları her gün sürdürebilmek. Son ölçüt genellikle en çok hafife alınanıdır. Kâğıt üzerinde en iyi yöntem, iki hafta sonra bıraktığın yöntemse, bir işe yaramaz.

Kart kullanımına dair Kornell'in 2009 tarihli çalışmasında öğrenciler aynı kelime destesini ya tek bir büyük deste hâlinde aralıklı olarak ya da küçük destelere bölüp art arda çalıştı. Büyük destenin aralıklı çalışılması, katılımcıların çoğunda daha iyi sonuç verdi; ama katılımcıların büyük kısmı tersini düşünüyordu. Yani hangi yöntemin işe yaradığı konusunda sezgilerimiz her zaman güvenilir değil.

Bir bakışta karşılaştırma

Tablodan çıkan sonuç şu: Kâğıt kart ve uygulama, kendini sınama konusunda kelime defterinden belirgin biçimde üstün. Uygulama ise tekrar takvimi, ses ve hazırlık süresi konusunda öne geçiyor. Kelime defterinin ve kâğıt kartın en güçlü yanı kişisel olmaları ve elle yazmanın verdiği dikkat.

Kelime defteri: kişisel ama sıralı bir liste

Klasik yöntem: Bir sütuna İngilizce kelimeyi, diğerine Türkçesini yazarsın. Elle yazmak kelimeye dikkat etmeni sağlar ve kelime defteri tamamen sana özeldir. Okulda en çok önerilen yöntem olduğu için çoğu kişinin ilk denediği yöntem de budur.

Güçlü yanları: Hazırlaması kolaydır, internet ya da şarj gerektirmez, kendi notlarını ve cümlelerini istediğin gibi eklersin. Bir dersten, bir diziden ya da bir iş toplantısından çıkan kelimeleri kaydetmek için idealdir; çünkü hiçbir hazır liste senin karşılaştığın kelimeleri bilemez.

Zayıf yanları: Kelime defteri sıralı bir listedir. Kendini sınamak için karşılıkları elinle kapatman gerekir ve hangi kelimeyi ne zaman tekrar edeceğini bilmez. Sayfalar doldukça ilk sayfalara dönmek zorlaşır; çoğu defterde ilk kelimeler iyi öğrenilir, sonrakiler yarım kalır. Ayrıca kelimeler hep aynı sırada geldiği için, bir kelimeyi gerçekten bildiğin için mi yoksa önceki kelimeden tahmin ettiğin için mi hatırladığını ayırt etmek zordur.

Kelime defterini daha verimli kullanmak için

• Sayfayı üç sütuna böl: İngilizce kelime, Türkçesi ve kısa bir örnek cümle.
• Okunuşu zor kelimelerin yanına kendi anlayacağın bir okunuş notu ekle.
• Çalışırken Türkçe sütunu bir kâğıtla kapat ve anlamı söylemeden kâğıdı kaldırma.
• Bildiğin kelimelerin yanına küçük bir işaret koy; üç işaret alan kelimeyi bir süre atla.
• Haftada bir, eski sayfalardan rastgele birini açıp kendini sına.

Kâğıt kelime kartları ve Leitner kutusu

Kartın bir yüzünde İngilizce kelime, diğer yüzünde Türkçesi yazar. Kartı çevirmeden önce anlamı hatırlamaya çalışırsın; bu, kelime defterini okumaktan çok daha etkili bir çalışma biçimidir, çünkü kendini sınamak kartın doğasında vardır. Kartları karıştırabildiğin için sıradan tahmin etme sorunu da ortadan kalkar.

Güçlü yanları: Kendini sınamak doğaldır. Bildiğin ve bilemediğin kartları ayrı destelere ayırabilirsin. Kartları farklı kutulara koyup kutulara göre tekrar sıklığını değiştirirsen elle bir aralıklı tekrar sistemi kurmuş olursun.

Zayıf yanları: Her kartı tek tek yazmak zaman alır. Yüzlerce kart olduğunda desteleri ve kutuları düzenli tutmak bir iş hâline gelir. Kart küçük olduğu için örnek cümleye yer kalmaz ve telaffuzu duyamazsın.

Leitner kutusu nasıl çalışır?

Leitner kutusu, Alman gazeteci Sebastian Leitner'in 1970'lerde tanımladığı, kâğıt kartları birkaç bölmeli bir kutuda tutarak aralıklı tekrar yapma yöntemidir. Bildiğin kart bir sonraki bölmeye geçer ve daha seyrek tekrar edilir; bilemediğin kart ilk bölmeye geri döner.

Bölme sayısı ve aralıklar kişiden kişiye değişir. Başlamak için örnek bir düzen:

Leitner kutusu kâğıt kartı gerçek bir aralıklı tekrar sistemine dönüştürür. Sorunu ölçektir: 50 kartla keyifli bir alışkanlıktır, 1.000 kartla bir arşiv yönetimi işine dönüşür.

Leitner kutusu mu, uygulama takvimi mi? 6 aylık tekrar hesabı

Leitner kutusunun en uzun aralığı son bölmenin aralığıdır; yukarıdaki düzende bu 2–3 haftadır. Uygulamalardaki aralıklı tekrar ise aralığı her başarılı tekrarda yaklaşık 2,5 katına çıkarır. Farkın ne kadar büyük olduğunu görmek için, hiç unutulmayan bir kelimenin ilk 6 ayda kaç kez karşına çıkacağını iki takvimle hesapladık. Leitner tarafında kartın son bölmede kaldığını ve ortalama 17 günde bir çalışıldığını varsaydık; uygulama tarafında İngilizce Dil Atölyesi'nin tekrar kurallarını kullandık.

Sonuç: Leitner kutusu ilk ay iyi işler, ama sonrasında iki kötü seçenek bırakır. Kartı kutuda tutarsan bildiğin kelimeleri gereğinden sık tekrar edersin; kutudan çıkarırsan bir ay sonra unutulup unutulmadığını hiç kontrol etmezsin. Bölme sayısını artırmak (örneğin 7 bölme, son bölme 2 ayda bir) bu farkı azaltır ama kutuyu yönetmeyi zorlaştırır. Kelime sayısı yüzlerle ölçülmeye başladığında, aralığı kendisi uzatan bir takvim hem zaman kazandırır hem de uzun vadeli kontrolü sürdürür. Aynı hesap kelime defteri için de geçerli: Haftada bir eski sayfalara dönmek, Leitner kutusunun son bölmesi gibi sabit bir aralıktır ve uzun vadede gereğinden çok tekrar demektir.

Kelime uygulaması: takvim, ses ve cümle hazır

Uygulamalar kartı dijitale taşır. İyi bir uygulamada kartın arkasında yalnızca anlam değil, örnek cümle ve ses de vardır; hangi kartın ne zaman tekrar edileceğini de uygulama hesaplar. Bir anlamda Leitner kutusunun, bölme sayısı ve aralıkları her kart için ayrı ayarlanan otomatik bir sürümüdür.

Güçlü yanları: Hazırlık gerekmez; seviyene göre hazır listelerle başlarsın. Aralıklı tekrar varsa her gün yalnızca zamanı gelen kartları görürsün. Kelimeyi ve cümleyi sesli dinleyebilirsin. Telefonda olduğu için beklerken, yolda, kısa aralarda çalışabilirsin. Çoğu uygulama ilerlemeni de gösterir: kaç kelime öğrendiğin, bugün kaç tekrar kaldığı, hangi kelimelerde zorlandığın.

Zayıf yanları: Elle yazmanın verdiği dikkat çoğu zaman yoktur. Hazır listeler senin ilgi alanına tam uymayabilir. Bazı uygulamalar hesap açmanı ister ya da çalışmayı oyunlaştırmaya o kadar odaklanır ki asıl iş olan tekrar arka planda kalır. Bildirimler ve seriler motive edici olabilir, ama amaç seriyi korumak değil kelimeyi öğrenmektir.

İngilizce Dil Atölyesi'nde, örneğin, A1'den C1'e seviyelere ayrılmış 5.326 kelime ve 750 ifade, toplam 10.735 örnek cümle var. Kelimeler ve cümleler İngiliz ya da Amerikan aksanıyla sesli okunur, kartlar aralıklı tekrar takvimine göre gelir ve hesap açman gerekmez; ilerlemen yalnızca kendi cihazında saklanır, istediğin zaman yedek dosyası indirebilirsin.

Zaman ve emek açısından karşılaştırma

Yöntemler arasındaki en somut fark, öğrenmeye değil hazırlığa ve düzene harcanan zamandır. 500 kelimelik bir hedef için kabaca şöyle düşünebilirsin:

• Kelime defteri: Kelimeleri ve cümleleri yazmak birkaç saat sürer. Asıl yük, hangi sayfayı ne zaman tekrar edeceğine karar vermek ve eski sayfalara dönmeyi unutmamaktır.
• Kâğıt kart: 500 kartı yazmak birkaç akşam alır; kutuyu her gün düzenlemek ise birkaç dakika ekler. Kart sayısı arttıkça bu yük de büyür.
• Uygulama: Hazırlık yok denecek kadar azdır. Zamanın neredeyse tamamı kendini sınamaya ve dinlemeye gider.

Bu, yazmanın boşa harcanmış zaman olduğu anlamına gelmez. Elle yazarken kelimeyi işlersin ve bu öğrenmeye katkı sağlar. Ama günde 20 dakikan varsa, bunun 10 dakikasını kart yazmaya ayırmak, tekrar için 10 dakika bırakır. Elle not almanın klavyeye üstün olduğunu öne süren ünlü bir çalışma (Mueller ve Oppenheimer, 2014) daha sonraki tekrar denemelerinde aynı güçlü sonucu vermedi (Morehead ve arkadaşları, 2019). Yani yazmak yardımcıdır, ama düzenli tekrarın yerini tutmaz.

Hangisini seçmelisin?

En iyisi: ikisini birlikte kullanmak

Yöntemler birbirinin rakibi değil. Pek çok kişi için en verimli düzen şu: Günlük yeni kelime ve tekrarı uygulamada yap; sık takıldığın kelimeleri ve kendi kurduğun cümleleri bir kelime defterine el yazısıyla yaz. Böylece hem takvim hem de yazarak öğrenmenin dikkati sende olur. Kelime defterindeki kelimeler zamanla senin kişisel “zor kelimeler” listen hâline gelir ve haftada bir göz atmak için idealdir.

Uygulama seçerken nelere bakmalı?

Bir kelime uygulaması seçerken şu soruları sor:

1. Aralıklı tekrar yapıyor mu? Bildiğin kartları seyrek, bilemediklerini sık gösteriyor mu?
2. Kelimeler seviyeye göre ayrılmış mı? A1'den başlayıp ilerleyebiliyor musun, yoksa rastgele kelimeler mi geliyor?
3. Örnek cümle var mı? Tek kelimelik çeviriler, kelimenin nasıl kullanıldığını göstermez.
4. Sesli okuyor mu? Hem kelimeyi hem de cümleyi dinleyebiliyor musun?
5. Kendini sınamanı sağlıyor mu? Yalnızca okumak yerine, cevaba bakmadan önce hatırlamaya çalıştırıyor mu?
6. Verilerin nerede? Hesap açman gerekiyor mu, ilerlemen nerede saklanıyor ve yedek alabiliyor musun?
7. Seni plana bağlıyor mu? Hedef ve süre seçip her gün ne çalışacağını görebiliyor musun?
8. Kelimenin ötesine geçiyor mu? Okuma, dinleme ve konuşma alıştırmalarıyla kelimeyi kullanmanı sağlıyor mu?

Sık sorulanlar

Elle yazmak kelimeyi daha iyi akılda tutar mı?

Elle yazmak dikkatini kelimeye verdirir ve bu öğrenmeye yardımcı olur. Ama tek başına yetmez; yazdığın kelimeyi düzenli olarak hatırlamaya çalışmazsan unutursun. Belirleyici olan yazmak değil, tekrar etmektir.

Kelime defteri hâlâ işe yarar mı?

Evet, özellikle kendi karşılaştığın kelimeleri kaydetmek için. Kelime defterini yalnızca okumak yerine Türkçe sütunu kapatıp kendini sınarsan ve eski sayfalara düzenli dönersen, defter de etkili bir yöntem olur.

Kâğıt kartla aralıklı tekrar yapılabilir mi?

Evet. Kartları beş bölmeli bir kutuda tutup bildiğin kartı bir sonraki bölmeye, bilemediğin kartı ilk bölmeye taşıdığında, Leitner kutusu denen elle bir aralıklı tekrar sistemi kurmuş olursun.

Uygulamayla öğrenilen kelime konuşmada kullanılabilir mi?

Kartlar kelimeyi tanımanı sağlar. Kelimeyi konuşmada kullanabilmek için onu cümle içinde dinlemen, okuman ve kendin söylemen gerekir. Bu yüzden kart çalışmasını kısa okuma, dinleme ve konuşma alıştırmalarıyla tamamla.

Kendi kelimelerimle mi, hazır listeyle mi çalışmalıyım?

İkisi de gerekli. Hazır, seviyeye ayrılmış bir liste en sık kullanılan kelimeleri atlamamanı sağlar; kendi kelimelerin ise ilgi alanına ve ihtiyacına göredir. Temeli hazır listeyle kur, kendi kelimelerini de bir kelime defterine ekle.

Günde kaç dakika kelime çalışmak yeterli?

Hangi yöntemi seçersen seç, her gün 15–20 dakika çoğu kişi için başlangıçta yeterlidir. Süreden daha önemlisi her gün devam etmek ve önce zamanı gelen tekrarları bitirmektir.

Kaynaklar

1. Leitner, S. (1972). So lernt man lernen. Freiburg: Herder.
2. Kornell, N. (2009). Optimising learning using flashcards: Spacing is more effective than cramming. Applied Cognitive Psychology, 23(9), 1297–1317. doi.org/10.1002/acp.1537
3. Roediger, H. L. ve Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning. Psychological Science, 17(3), 249–255. doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x
4. Mueller, P. A. ve Oppenheimer, D. M. (2014). The pen is mightier than the keyboard. Psychological Science, 25(6), 1159–1168. doi.org/10.1177/0956797614524581
5. Morehead, K., Dunlosky, J. ve Rawson, K. A. (2019). How much mightier is the pen than the keyboard for note-taking? Educational Psychology Review, 31(3), 753–780. doi.org/10.1007/s10648-019-09468-2

Bu yazı Sayın Dijital ekibi tarafından hazırlandı. Uygulamayla ilgili sayılar ve özellikler doğrudan uygulamanın kendisinden alındı. Karşılaştırma, yöntemlerin genel özelliklerine dayanır; belirli bir ticari ürünü değerlendirmez. Leitner ve uygulama takvimi karşılaştırması, iki takvimin kuralları üzerinden yapılan bir hesaptır; hiç unutulmayan bir kelime varsayılmıştır.